Japonca'da Ulaç ve Ortaç - 1 (-te çekimi)

Türkçe'de ulaçlar, zarf (belirteç) göreviyle kullanılan eylemsilerdir. Burada ele alacağımız ulaç, Türkçe'de bağlama ulacı olarak bildiğimiz, fiile-ip (-ip, -üp, -up; -ip, -ip) ekleri getirilmesiyle türetilen ulaçtır. "Yapıp gitti.", "Gidip geldi." cümlelerindeki /-ip/ ekini alman sözcüklerin anlamına benzer anlamları Japonca'da türetmeye çalışacağız. Bunun için kullanacağımız Japonca ek ise Fiil çekimlerinde gördüğümüz, ve çok geniş bir kullanım alanı olduğundan bahsettiğim -Te ekidir.

-Te Çekimi Ulaç İşlevi: Türkçede /-ip/ yapı eki karşılığı

1. İki Eylemi Bağlama İşlevi

私は鞄を買いました。そして帰りました。
Watashi wa kaban o kaimashita. Soshite kaerimashita.
Ben çantayı aldım. Ve döndüm.
Yukarıdaki örnekte tümceleri bağlayan, "ve" anlamına gelen soshite sözcüğünü kullandık. Aynı iki cümleyi, anlamı değiştirmeden ulaç kullanarak, yani -te çekimli fiil yardımıyla tek bir cümlede ifade edebiliriz.
Şimdi bu örnekteki iki tümceyi ulaçla bağlayalım:

私は鞄を買って帰りました。
Watashi wa kaban o katte kaerimashita.
Ben çantayı alıp döndüm.

Gördüğünüz gibi "Almak, satın almak" anlamına gelen Kau (買う) fiilinin -te çekimi olan Katte (買って) eylemini kullanarak iki ifadeyi birleştirdik. 

2. İki Eylemin aynı anda meydana geldiğini belirtme işlevi

-te çekiminin bu işlevi iki eylemin birlikte yapıldığını belirtir. Yine Türkçe'de /-ip/ ekiyle ifade edebileceğimiz gibi /-erek/ ekine de benzer. Fakat sonraki konularda göreceğimiz /nagara/, Türkçe'deki /-erek/ ekine daha uygun bir karşılık olduğu için -te çekimini /-erek/'ten ziyade /-ip/ olarak aklımızda tutmamızda yarar var.

私は書いて勉強します。
Watashi wa kaite benkyoushimasu.
Ben yazarak(yazıp) çalışırım.

Yukarıdaki cümlede kaku (yazmak) fiilinin -te çekimi olan kaite 書いて'yi kullandık.

アリは座ってテレビを見ています。
Ali wa suwatte terebi wo miteimasu.
Ali oturup(oturarak) televizyon izliyor.

Üstteki örnekte suwaru (oturmak) fiilinin -te çekimi olan suwatte 座って'yi kullandık.

3. Neden-Sonuç içeren bir cümlede nedeni gösterme işlevi

Bu işlevde ise -te çekimli fiilde /-ip/ ekinden ziyade "den, -den dolayı" anlamı vardır.

車が壊れて行けません。
Kuruma ga kowarete ikemasen. 
Araba bozulduğundan(bozulup) gidemem.

停電して勉強できませんでした。
Teiden shite benkyou dekimasen deshita.
Elektrik kesildiğinden(kesilip) çalışamadım.

Te Çekiminin Olumsuz Şekli: -naide, - nakute

-Te çekimli bir eylemi olumsuz yapmak için, -te yerine -naide koyarız. Sıfatların te çekim olumsuzunu oluşturmak için ise -nakute kullanırız. Fakat -naide sadece fiiller için kullanılabilirken, nakute hem sıfat hem fiiller için kullanılabilir.

Bu iki şekil fiiller ile kullanıldıklarında birbirlerine oldukça benzemekle birlikte, bazen birbirlerinin yerine kullanılamazlar. Naide cümledeki akışı ifade ederken, Nakute genelde neden belirtmek için kullanılır.

ご飯を食べないで来ました。
Gohan o tabenaide kimashita.
Yemek yemeyip (yemeden) geldim.

日本語が話せなくて困っています。
Nihongo ga hanasenakute komatteimasu.
Japonca konuşamadığımdan (konuşamayıp) zorluk çekiyorum.

İlk örnekte yemeğin yenmesi ve gelinmesi arasında bir neden sonuç ilişkisi yoktur.
İkinci örnekte ise Japonca konuşulamadığı için zorluk çekilmesi gibi neden sonuç ilişkisi mevcuttur. Bunu aklımızın bir köşesinde tutup bir örnek daha verelim:

あゆみは寝ないで仕事に行った。
Ayumi wa nenaide shigoto ni itta.
Ayumi uyumadan (uyumayıp) işe gitti.

アイセが寝なくて心配した。
Ayse ga nenakute shimpaishita.
Ayse uyumadığından, endişelendim.

İlk cümlede kullanılan naide yerine nakute koyamayız. Nakute kullanabilmemiz için bir neden ve onun etkisinin varlığına ihtiyacımız var.

Yukarıdaki, ikinci örnekte de aynı şekilde nakute yerine naide koyamayız. Çünkü ikinci cümlede açık bir neden sonuç ilişkisi vardır ve bu ilişkiyi sadece nakute kullandığımızda ifade edebiliriz. Eğer ikinci cümlede naide kullanacak olursak "Ayumi uyumayıp, Ben de (durup dururken, nedensizce) endişelendim." şeklinde anlamsız bir cümle kurmuş oluruz.
Sonuç olarak, nakute olan cümlede neden-sonuç ilişkisini,
Naide ile ise neden-sonuç ilişkisini değil, sadece cümledeki mantıksal akışı ifade ederiz.
Fakat nakute ve naide eklerini birbirlerinin yerine kullanacağımız durumlar da vardır:

アぃは薬を飲まないで病気になった。
Ali wa kusuri o nomanaide byouki ni natta.
Ali ilaç içmeyip hasta oldu.

アリは薬を飲まなくて病気になった。
Ali wa kusuri o nomanakute byouki ni natta.
Ali ilaç içmediğinden hasta oldu.

Bu ve benzeri cümlelerde iki biçimi birbirlerinin yerine kullanabilmemizin nedeni cümlenin yapı ve anlam bakımından hem neden-sonuç ilişkisine hem de bir doğal ve mantıksal akış yapısına uygun olmasıdır.

Şimdi bu iki şeklin kendilerine özel kullanım biçimlerini ve kalıplarını görelim:

Sıfatların -te çekim olumsuzu için -nakute kullanılır.

İ-sıfatların olumsuzunda ku ekini kullanıyorduk. Buna nakute eklersek -kunakute olur. Bu biçim i-sıfatların te çekim olumsuzudur.

アイセの目は大きくなくてまつ毛も短い。
Ayse no me wa ookikunakute matuge mo mijikai.
Ayse'nin gözleri büyük olmayıp kirpikleri de ufaktır.

Na-sıfatların olumsuzunda ise de wa - kullanıyorduk. nakute eklediğimizde - de wa nakute olur. Bu biçim de na-sıfatların te çekim olumsuzudur.

アリの部屋は綺麗ではなくて驚いた。
Ali no heya wa kirei de wa nakute odoroita.
Ali'nin odası güzel olmadığından şaşırdım.

Rica/İstek biçimi olan -te kudasai olumsuzu -naide ile yapılır.

-Naide ekinin -nakute ekinden farklı kullanımlarından biri diğer bir konuda gördüğümüz -te kudasai kalıbının (bkz: Emir Anlamına Benzeyen İfadeler) olumsuzunun sadece -naide kudasai olabilmesidir. Bu durumda -nakute kullanılamaz.

食べないでください。
Tabenaide kudasai.
Yemeyiniz lütfen.

Bu durumda ille de kudasai (lütfen) sözcüğünü kullanmak zorunda değildik:

その本を読まないで。
Sono hon o yomenaide.
Şu kitabı okumayın.

"-nakute ii desu" kalıbı: "-masa da olur (-masa da iyidir.)"

食べなくていいです。
Tabenakute ii desu.
Yemesen de olur. (Yemesem de olur vs)

"-nakute wa ikemasen" kalıbı: "-mamak olmaz, -mak zorunda"

Bu kalıbın anlamı "-mazsa olmaz" dolayısıyla "-mak zorunda"'dır.

私はその本を読まなくてはいけません。
Watashi wa sono hon o yomanakute wa ikemasen.
Ben bu kitabı okumak zorundayım. (okumamak olmaz)

Son yazdığım kalıpları ileride daha ayrıntılı biçimde göreceğiz. Konu bütünlüğü oluşturmak açısından biraz değinmek istedim.

0 comments :

Yorum Gönder